Winst-en-verliesrekening: zo is hij opgebouwd, met voorbeeld

De winst-en-verliesrekening is het financiële overzicht dat alle opbrengsten en kosten van een periode tegenover elkaar zet en zo stap voor stap van de netto-omzet naar het nettoresultaat rekent. Opbrengsten minus kosten is de hele rekenkunde; de waarde zit in de indeling, want die bepaalt welke subtotalen je onderweg kunt lezen.

Voor een controller is precies dat het punt. Een nettoresultaat van twee ton zegt niets zonder de weg ernaartoe: of de marge is gedaald, of de personeelskosten zijn gestegen, of er onder de streep een eenmalige financieringslast zit. Het verklaren van een al opgesteld overzicht is een ander werk en hoort bij de winst- en verliesanalyse; dit artikel gaat over de opbouw zelf.

Wat staat er in een winst-en-verliesrekening?

Het overzicht bestaat uit vier blokken die in vaste volgorde op elkaar volgen:

• Bedrijfsopbrengsten: de netto-omzet, de wijziging in de voorraad gereed product en werk in uitvoering, en de overige bedrijfsopbrengsten.
• Bedrijfslasten: kosten van grondstoffen en uitbesteed werk, personeelskosten, afschrijvingen op vaste activa en de overige bedrijfskosten.
• Financiële baten en lasten: rentebaten, rentelasten en het resultaat op deelnemingen.
• Belastingen: de last over het resultaat van het boekjaar, waarna het nettoresultaat resteert.

De streep die een controller het meest gebruikt ligt tussen het tweede en het derde blok. Alles boven het bedrijfsresultaat gaat over de exploitatie en is bestuurbaar; alles daaronder gaat over de financieringsstructuur en de fiscale positie. Een dalend nettoresultaat bij een stijgend bedrijfsresultaat is dus geen operationeel probleem maar een financieringsvraag.

De namen wisselen, het overzicht niet. Resultatenrekening, exploitatierekening, V&W en de Engelse profit and loss statement of income statement verwijzen naar dezelfde rekening. In de jaarverslaggeving is “winst-en-verliesrekening” de wettelijke term; “resultatenrekening” is in de praktijk gangbaarder voor de maandelijkse interne variant.

De opbouw: van netto-omzet naar nettoresultaat

Nettoresultaat = som der bedrijfsopbrengsten − som der bedrijfslasten + financiële baten en lasten − belastingen

In stappen, zoals je hem opstelt uit het grootboek:

1. Bepaal de netto-omzet: gefactureerde omzet exclusief btw, verminderd met kortingen en creditnota’s, toegerekend aan de periode waarin de prestatie is geleverd.
2. Corrigeer voor de voorraadmutatie van gereed product en werk in uitvoering. Zonder die regel staan de productiekosten van niet-verkochte productie wel in de kosten en staat de opbrengst er niet tegenover.
3. Tel de overige bedrijfsopbrengsten erbij: doorbelastingen, subsidies en huuropbrengsten. Samen is dit de som der bedrijfsopbrengsten.
4. Tel de bedrijfslasten op per rubriek: inkoopwaarde en uitbesteed werk, personeelskosten, afschrijvingen, overige bedrijfskosten.
5. Trek de lasten van de opbrengsten af. De uitkomst is het bedrijfsresultaat, ook wel EBIT.
6. Verwerk de financiële baten en lasten. Dat geeft het resultaat voor belasting.
7. Trek de belastinglast eraf en splits het resultaat, bij een geconsolideerd overzicht, tussen de groep en het minderheidsbelang.

Die opbouw is in een rapportagepakket geen opmaak maar de structuur zelf. In Smartbooks staan de grootboekrekeningen en subfolders onder Business Model in de Financial Accounts, en elke subfolder is een subtotaal in de winst-en-verliesrekening: Revenue en Cost of Revenue rollen samen op in Gross Margin. Rekeningen verplaats je met drag-and-drop, met Create Subfolder voeg je een nieuw subtotaal toe, en de rapportage van resultaat, balans en kasstroom volgt die wijziging direct. Een kengetal als de brutomarge- of EBITDA-marge zet je met een dynamic addition tussen twee regels in dezelfde hiërarchie.

Categoriale of functionele indeling

Artikel 2:377 BW schrijft voor dat de winst-en-verliesrekening wordt ingericht volgens een model uit het Besluit modellen jaarrekening, en laat daarbij de keuze tussen twee indelingen.

• Categoriale indeling: de kosten staan gegroepeerd naar hun aard – grondstoffen, personeel, afschrijvingen, overige. Dit is wat vrijwel elk Nederlands grootboek vanzelf oplevert, omdat het rekeningschema al naar kostensoort is opgezet.
• Functionele indeling: de kosten staan gegroepeerd naar hun bestemming – kostprijs van de omzet, verkoopkosten, algemene beheerskosten. Deze opzet geeft een brutomarge op de eerste regels en sluit aan bij de internationale praktijk, maar vraagt dat elke kostenpost aan een functie is toegewezen.

De keuze is er een voor jaren: wissel je van indeling, dan moet het vergelijkende jaar mee en is de reeks gebroken. Praktisch: rapporteer je vooral intern en per maand, dan is de categoriale indeling sneller en controleerbaarder. Zit je in een groep met een buitenlandse moeder, of moet de brutomarge per productgroep worden gestuurd, dan is de functionele indeling de betere. Meng ze niet: een regel kostprijs van de omzet naast een losse personeelskostenregel telt dezelfde loonkosten twee keer.

Winst-en-verliesrekening voorbeeld

Een categoriaal ingedeeld overzicht van een productiebedrijf over een boekjaar:

Post	Bedrag
Netto-omzet	€ 4.850.000
Wijziging voorraad gereed product en werk in uitvoering	€ 40.000
Overige bedrijfsopbrengsten	€ 60.000
Som der bedrijfsopbrengsten	€ 4.950.000
Kosten grondstoffen en uitbesteed werk	−€ 2.180.000
Personeelskosten	−€ 1.640.000
Afschrijvingen op vaste activa	−€ 180.000
Overige bedrijfskosten	−€ 560.000
Som der bedrijfslasten	−€ 4.560.000
Bedrijfsresultaat (EBIT)	€ 390.000
Financiële baten en lasten	−€ 45.000
Resultaat voor belasting	€ 345.000
Belastingen	−€ 75.000
Nettoresultaat	€ 270.000

Het bedrijfsresultaat van € 390.000 is 8,0% van de netto-omzet, het nettoresultaat van € 270.000 is 5,6%. Het verschil van € 120.000 zit volledig onder de streep: rente en belasting. Tel de afschrijvingen bij het bedrijfsresultaat op en je hebt de EBITDA van € 570.000, ofwel 11,8% van de omzet. De belastinglast is hier gerekend tegen een effectief tarief van bijna 22%; de schijven in de vennootschapsbelasting wijzigen per jaar, dus reken met het tarief van het boekjaar zelf.

Hoe lees je een winst-en-verliesrekening?

Een absolute norm voor een goed resultaat bestaat niet: een detailhandelaar met 22% brutomarge en een softwarebedrijf met 80% kunnen op dezelfde nettomarge uitkomen. Drie verhoudingen vertellen wel in één blik hoe de periode is gelopen.

• Brutomarge als percentage van de omzet. In het voorbeeld is dat (4.850.000 − 2.180.000) ÷ 4.850.000 = 55,1%. Het niveau is branche-eigen, de beweging niet: twee punten daling op deze omzet kost € 97.000 resultaat.
• Personeelskosten als percentage van de omzet. Hier 33,8%. Deze verhouding laat zien of de bezetting de omzet bijhoudt; hij loopt op zodra er vooruit is aangenomen en daalt zodra de operationele hefboom werkt.
• Bedrijfsresultaat tegenover nettoresultaat. Stijgt het bedrijfsresultaat terwijl het nettoresultaat daalt, dan kost de financiering of de belastingpositie geld, niet de exploitatie.

Wat de winst-en-verliesrekening niet laat zien, is of het resultaat ook in geld is binnengekomen. Daarvoor heb je de balans en het kasstroomoverzicht nodig: winst kan volledig in debiteuren en voorraad zijn blijven staan.

Valkuilen

• De voorraadmutatie van gereed product weglaten in een categoriale indeling. De productiekosten staan dan in de periode en de opbrengst pas later, waardoor de marge schommelt zonder dat er iets is veranderd.
• De twee indelingen mengen. Een regel kostprijs van de omzet naast losse personeelskosten en afschrijvingen telt dezelfde kosten dubbel.
• Het type van de grootboekrekening verkeerd zetten. Dat type bepaalt het teken waarmee een post in de rapportage komt; staat een opbrengstrekening als kostenrekening geclassificeerd, dan klapt niet alleen die regel om maar elk subtotaal erboven.
• Incidentele posten als buitengewoon presenteren. Die rubriek staat niet meer in Titel 9: een eenmalige bate of last hoort in de gewone rubriek waar hij thuishoort, met een toelichting erbij.
• Kosten toerekenen op factuurdatum in plaats van op de periode waarop ze betrekking hebben. Dat is het verschil tussen een maandcijfer dat je kunt vergelijken en een maandcijfer dat de boekhouding van de vorige maand weerspiegelt. De afspraken daarover horen in de maandafsluiting.

Veelgestelde vragen

Wat is een winst-en-verliesrekening?

Een overzicht van alle opbrengsten en kosten van een periode, geordend in bedrijfsopbrengsten, bedrijfslasten, financiële baten en lasten en belastingen. Het eindigt op het nettoresultaat en laat daarmee zien hoe de onderneming in die periode heeft gepresteerd.

Is een resultatenrekening hetzelfde als een winst-en-verliesrekening?

Ja, het gaat om dezelfde rekening. De eerste term is gangbaar in interne rapportages, de tweede staat in Titel 9 Boek 2 BW en komt daarom in de jaarrekening terug. Ook exploitatierekening en V&W duiden hetzelfde overzicht aan.

Hoe maak je een winst-en-verliesrekening?

Neem de saldi van alle resultaatrekeningen uit het grootboek over de periode, groepeer ze naar de rubrieken van de gekozen indeling en tel per rubriek op. Trek de bedrijfslasten van de bedrijfsopbrengsten af voor het bedrijfsresultaat, verwerk daarna de financiële posten en de belasting. Controleer tot slot of het nettoresultaat gelijk is aan de resultaatmutatie in het eigen vermogen op de balans.

Wat is het verschil tussen de balans en de winst-en-verliesrekening?

De balans is een momentopname van bezittingen, schulden en eigen vermogen op één datum; het tweede overzicht meet een periode. Ze hangen aan elkaar via het resultaat: het nettoresultaat komt op de balans terecht in het eigen vermogen.

Een resultaatoverzicht dat elke maand met dezelfde indeling en dezelfde toerekening uit het systeem rolt, is het verschil tussen cijfers bespreken en cijfers eerst reconstrueren. Hoe je die oplevering inricht staat in het artikel over de managementrapportage; meer vakartikelen over rapporteren vind je in het kenniscentrum.