Minderheidsbelang: aandeel derden bepalen en presenteren

Het minderheidsbelang is het deel van het eigen vermogen en het resultaat van een geconsolideerde dochtermaatschappij dat niet aan de moeder toekomt maar aan de andere aandeelhouders van die dochter. In de Nederlandse jaarrekening heet die post aandeel derden, in IFRS-termen non-controlling interest.

De post ontstaat zodra je een dochter integraal consolideert zonder haar volledig te bezitten: je neemt alle activa, schulden, omzet en kosten voor 100 procent op en zondert daarna het deel van derden apart af. Dat is iets anders dan een belang van 25 procent nemen in een andere onderneming: zonder zeggenschap consolideer je niet, en dan ontstaat deze post ook niet.

Voor een controller is dit geen presentatiedetail. Het aandeel van derden bepaalt welk deel van het groepsresultaat aan de aandeelhouders van de moeder toekomt, en daarmee de winst per aandeel, het rendement op het groepsvermogen en vaak de uitkomst van een bankcovenant. Wie het minderheidsbelang alleen op de balans bijhoudt en in de winst-en-verliesrekening overslaat, rapporteert een te hoog resultaat voor de eigen aandeelhouders.

Wat is een minderheidsbelang?

Het is het aandeel van derden in het vermogen en het resultaat van een groepsmaatschappij die volledig in de consolidatie is opgenomen. Bezit de moeder 70 procent van de aandelen van een dochter, dan is 30 procent van haar eigen vermogen en 30 procent van haar resultaat na belastingen toe te rekenen aan derden.

Niet het percentage is beslissend, maar het ontbreken van zeggenschap bij de andere aandeelhouders. Een belang van 51 procent met overheersende zeggenschap leidt tot integrale consolidatie en dus tot een aandeel derden van 49 procent; een belang van 45 procent dat via een aandeelhoudersovereenkomst zeggenschap geeft, doet dat net zo goed. Daarom is de IFRS-term non-controlling interest preciezer dan het woord minderheidsbelang.

Artikel 2:411 BW regelt de presentatie: het aandeel van derden staat afzonderlijk in het groepsvermogen op de geconsolideerde balans, en het aandeel van derden in het resultaat afzonderlijk in de geconsolideerde winst-en-verliesrekening. Het is dus geen schuld, maar vermogen dat alleen niet van de groep is.

Het minderheidsbelang berekenen

Aandeel derden = (100% − belang van de moeder) × eigen vermogen van de dochter op consolidatiebasis

1. Stel de consolidatiekring vast en leg per entiteit de eigenaar en zijn percentage vast. Indirecte belangen rekenen door: 80 procent van 75 procent is effectief 60 procent.
2. Breng het eigen vermogen van de dochter op consolidatiebasis: pas de groepswaarderingsregels toe en haal ongerealiseerde tussenwinst op onderlinge leveringen eruit. Het vermogen uit haar enkelvoudige jaarrekening is niet zonder meer de juiste basis.
3. Vermenigvuldig dat vermogen met het percentage van derden. De uitkomst is de balanspost.
4. Doe hetzelfde met het resultaat na belastingen van de dochter. De uitkomst is het aandeel derden in het resultaat.
5. Sluit de twee op elkaar aan in een mutatieoverzicht: beginstand, plus het aandeel in het resultaat, minus het uitgekeerde dividend, plus het deel van derden in de overige vermogensmutaties. Sluit dat overzicht niet, dan is er een vermogensmutatie bij de dochter die nergens aan derden is toegerekend, en dat is bijna altijd een dividend of een herwaardering.

Rekenvoorbeeld

Een holding bezit 70 procent van dochter D. D begint het jaar met een eigen vermogen van € 750.000, maakt € 150.000 resultaat na belastingen en keert € 50.000 dividend uit.

Mutatie	Eigen vermogen D (100%)	Aandeel derden (30%)
Stand 1 januari	€ 750.000	€ 225.000
Resultaat na belastingen	+ € 150.000	+ € 45.000
Dividenduitkering	− € 50.000	− € 15.000
Stand 31 december	€ 850.000	€ 255.000

De 255.000 komt op twee manieren tot stand: als 30 procent van het eindvermogen van 850.000, en als beginstand plus resultaataandeel minus dividend. Komen die twee niet op hetzelfde uit, dan mist er een mutatie. In de geconsolideerde jaarrekening staat die uitkomst vervolgens op twee plaatsen.

Post	Bedrag
Eigen vermogen, aandeel groep	€ 2.100.000
Minderheidsbelang (aandeel derden)	€ 255.000
Groepsvermogen	€ 2.355.000
Geconsolideerd resultaat na belastingen	€ 480.000
Waarvan aandeel derden	€ 45.000
Waarvan aandeel groep	€ 435.000

Het geconsolideerde resultaat van 480.000 is het volledige groepsresultaat, inclusief 100 procent van D. Pas na aftrek van de 45.000 van derden blijft de 435.000 over die aan de aandeelhouders van de holding toekomt. Dat is het getal waarop de winst per aandeel en het rendement op het groepsvermogen horen te rusten.

Consolidatiekring: welke entiteiten meegaan en met welk belang

De consolidatiekring is de verzameling maatschappijen die integraal in de groepscijfers wordt opgenomen. Het criterium is zeggenschap, niet de grootte van het belang: een entiteit waarvan de moeder het beleid bepaalt gaat volledig mee, ook bij 55 procent. Het percentage bepaalt daarna alleen hoe groot het aandeel van derden is. Drie dingen gaan hier mis: indirecte belangen die niet worden doorgerekend, een joint venture die toch integraal meegaat, en een halverwege het jaar gekochte entiteit die voor een heel jaar in het resultaat belandt.

In Smartbooks leg je de kring vast door entiteiten in de consolidatiemap te slepen en per entiteit de eigenaar en het eigendomspercentage op te geven; met subconsolidaties bouw je tussenniveaus na. De consolidatie draait daarna automatisch zodra de periode in de onderliggende entiteiten is gepubliceerd. Wat er verder bij hoort, staat op de pagina over consolidatie.

Integraal consolideren, proportioneel of nettovermogenswaarde

Een minderheidsbelang ontstaat alleen bij integrale consolidatie. De twee andere methodes kennen de post niet, en dat is precies wat ze onderscheidt.

• Integrale consolidatie bij overheersende zeggenschap. Elke post gaat voor 100 procent mee en het deel van derden wordt apart afgezonderd.
• Proportionele consolidatie bij gezamenlijke zeggenschap, zoals een 50/50-joint venture. Je neemt elke post naar rato van je belang op, waardoor er niets van derden achterblijft. De Nederlandse richtlijnen staan die methode toe; onder IFRS verwerk je een joint venture met de equity-methode.
• Nettovermogenswaarde bij invloed van betekenis zonder zeggenschap, doorgaans 20 tot 50 procent. De deelneming blijft een enkele regel op de balans en beweegt mee met haar resultaat.

De fout die het vaakst terugkomt is een kruising van de eerste twee: een dochter van 70 procent voor 70 procent optellen en geen aandeel derden presenteren. De balans sluit dan nog, maar de geconsolideerde omzet, de schulden en het balanstotaal zijn op die entiteit 30 procent te laag, en een bank die op nettoschuld/EBITDA toetst rekent met verkeerde cijfers.

Een belangswijziging zonder verlies van zeggenschap

Koopt de moeder haar belang in D op van 70 naar 85 procent, dan verandert er niets aan de consolidatie: D zat al volledig in de cijfers. Alleen het minderheidsbelang daalt. Onder IFRS 10 is dit een transactie tussen aandeelhouders: je verlaagt de post met de boekwaarde van het gekochte deel en boekt het verschil met de betaalde prijs direct in het groepsvermogen, zonder goodwill en zonder effect op het resultaat. Onder de Nederlandse richtlijnen kan dezelfde transactie als een aanvullende verkrijging worden behandeld, en dan ontstaat er wel goodwill. Welke behandeling geldt, hangt dus af van het stelsel waarin de groep rapporteert; stem dat af voordat je de journaalpost maakt.

Gaat de zeggenschap wel verloren, dan is het een ander verhaal: de dochter verlaat de consolidatiekring, een resterend belang wordt volgens een andere methode gewaardeerd en het verkoopresultaat loopt door de winst-en-verliesrekening.

Valkuilen bij het aandeel derden

• Onderlinge posten naar rato elimineren. Bij een belang van 70 procent haal je 100 procent van de onderlinge omzet, vordering of schuld weg, niet 70 procent. Hoe dat werkt staat in het artikel over intercompany transacties elimineren.
• Rekenen met het enkelvoudige eigen vermogen in plaats van met het vermogen op consolidatiebasis.
• Alleen de balanspost bijhouden. Zonder het aandeel in het resultaat sluit het mutatieoverzicht niet en verschuift het verschil stilletjes naar de winstreserve van de groep.
• Omrekeningsverschillen volledig aan de groep toerekenen. Bij een buitenlandse dochter hoort het deel van derden in het omrekeningsverschil ook aan derden. Hoe die verschillen ontstaan, staat in het artikel over de verrekening van koersverschillen.
• Het percentage een keer per jaar vaststellen. Een aandelenoverdracht halverwege het jaar verandert de verdeling van het resultaat over de periode voor en na die datum.

Veelgestelde vragen over het minderheidsbelang

Wat is een minderheidsbelang?

Het is het deel van het eigen vermogen en het resultaat van een geconsolideerde dochter dat toekomt aan de andere aandeelhouders van die dochter. Bezit de moeder 70 procent, dan is 30 procent van het vermogen en het resultaat van derden.

Is het aandeel van derden eigen vermogen of een schuld?

Eigen vermogen, als afzonderlijke post binnen het groepsvermogen. Er is geen verplichting tot terugbetaling aan de minderheidsaandeelhouders, alleen een aanspraak op een deel van het vermogen.

Wat is het verschil tussen een minderheidsbelang en proportionele consolidatie?

Bij integrale consolidatie neem je de dochter voor 100 procent op en zonder je het deel van derden apart af; bij proportionele consolidatie neem je elke post alleen voor je eigen percentage op, waardoor er geen aandeel derden in de cijfers zit.

Vanaf welk percentage ontstaat een aandeel derden?

Er is geen vast percentage. Beslissend is of de moeder overheersende zeggenschap heeft en de dochter dus integraal consolideert. Is dat zo bij 55 procent, dan is het aandeel van derden 45 procent.

Van losse post naar sluitende groepscijfers

Het minderheidsbelang kost weinig tijd zodra het eigendomspercentage per entiteit vastligt en het mutatieoverzicht elke maand meeloopt in plaats van een keer per jaar. Maak het onderdeel van je maandafsluiting, net als de intercompany-aansluiting. De volledige volgorde van het consolideren staat in het artikel over financiële consolidatie, en wat automatiseren van die stappen oplevert in het automatiseren van financiële consolidatie. Hoe het in een systeem is ingericht, lees je op de pagina over consolidatiesoftware.